Dr Rhian Croke, Arweinydd Eiriolaeth Polisi ac Ymgyfreitha Strategol, Canolfan Gyfreithiol y Plant Cymru
Yr wythnos diwethaf, trafododd Tŷ’r Arglwyddi ddau ddarn o ddeddfwriaeth sy’n mynd at wraidd sut rydym yn deall plentyndod, aeddfedrwydd a chyfrifoldeb yn y DU.
Y cyntaf yw Bil Troseddu a Phlismona’r DU, lle mae gwelliannau wedi cael eu cynnig eto i godi’r oedran cyfrifoldeb troseddol yng Nghymru a Lloegr. Yr ail yw’r Bil Llesiant Plant ac Ysgolion y DU, sydd bellach yn cynnwys gwelliant sy’n gwahardd plant dan 16 oed rhag cael mynediad at gyfryngau cymdeithasol.
O’u cymryd ar wahân, mae’r ddwy ddadl yn arwyddocaol. Gyda’i gilydd, maent yn datgelu anghysondeb dwfn yn y ffordd y mae ein system gyfreithiol yn trin plant – ac yn y negeseuon y mae arweinwyr gwleidyddol yn eu cyfleu ynghylch pryd yr ystyrir bod plentyn yn abl i wneud penderfyniadau, ysgwyddo cyfrifoldeb, a wynebu cosb.
Mae ymennydd plant yn dal i ddatblygu
Mewn darn safbwynt ar gyfer y Guardian ar gyfyngu ar ddefnydd cyfryngau cymdeithasol i rai dan 16 oed, gwnaeth arweinydd y Ceidwadwyr, Kemi Badenoch, y ddadl ganlynol:
“Mae ymennydd plant yn dal i ddatblygu. Nid yw eu rheolaeth ysgogiad, eu rheoleiddio emosiynol a’u gallu i asesu risg yr un peth â gallu oedolyn. Dyna pam mae gennym ni derfynau oedran ar alcohol, oedran cydsyniad cyfreithiol a gofynion diogelu mewn ysgolion. I’r rhan fwyaf o bobl, synnwyr cyffredin yw hyn. Ac eto, mewn un maes hollbwysig, rydym wedi penderfynu atal y rhesymeg honno’n llwyr.”
O’i ddarllen ar ei ben ei hun, mae’r datganiad hwn yn swnio fel achos cryf dros godi oedran cyfrifoldeb troseddol. Mewn gwirionedd, mae bron yr un peth gair-am-air â dadleuon a wnaed yn ddiweddar gan eiriolwyr hawliau plant, Aelodau’r Senedd, ac uwch farnwyr.
Ond nid oedd Badenoch yn cyfeirio at gyfrifoldeb troseddol o gwbl. Roedd hi’n siarad o blaid cyfyngu mynediad plant i gyfryngau cymdeithasol.
Ac yno mae’r broblem.
Dau Fil — a dau drothwy gwahanol iawn ar gyfer plentyndod
O dan y Bil Llesiant Plant ac Ysgolion, pleidleisiodd Tŷ’r Arglwyddi yn bendant nad yw plant dan 16 oed yn ddigon aeddfed i reoli risgiau cyfryngau cymdeithasol: risgiau sy’n ymwneud ag iechyd meddwl, pwysau gan gyfoedion, dylunio camfanteisiol, ac amlygiad i gynnwys niweidiol. Yr ymateb? Amddiffyn. Cyfyngu. Diogelu.
Ac eto o dan y Bil Troseddu a Phlismona, mae gwrthwynebiad cryf o hyd i godi oedran cyfrifoldeb troseddol — sydd yng Nghymru a Lloegr yn parhau i fod yn 10 oed yn unig, yr isaf yn Ewrop. A dim ond yr wythnos diwethaf, mynegodd Llywodraeth y DU eu gwrthwynebiad parhaus i’w godi.
O’u gosod ochr yn ochr, mae’n amhosibl cymodi’r safbwyntiau hyn.
Felly, rydym bellach sefyllfa anghyfforddus iawn:
- Ystyrir bod plentyn 15 oed yn rhy anaeddfed o ran datblygiad i lywio Instagram neu TikTok yn ddiogel.
- Fodd bynnag, ystyrir bod plentyn 10 oed yn ddigon aeddfed i gael ei arestio, ei erlyn, ei droseddu, ei chwilio heb ddillad ac, mewn rhai achosion, ei amddifadu o’i ryddid.
Felly, os yw’r cyfiawnhad dros wahardd cyfryngau cymdeithasol i blant dan 16 oed yn seiliedig ar wyddor datblygiadol sefydledig — rheolaeth ysgogiad plant, rheoleiddio emosiynol, y gallu i asesu risg, a thueddiad uwch o ran dylanwad cyfoedion — pam mae’r rhesymeg honno’n berthnasol ar-lein ond nid i rai o’r plant mwyaf agored i niwed sydd mewn cysylltiad â’r system cyfiawnder troseddol?
Mae’n drawiadol bod llawer o’r un lleisiau gwleidyddol sy’n pwysleisio bregusrwydd datblygiadol wrth drafod sgriniau a ffonau clyfar yn ddistaw wrth wynebu realiti plant yn cael eu tynnu i mewn i’r system cyfiawnder troseddol ar oedran ysgol gynradd.
Negeseuon cymysg — a niwed go iawn
Nid yw’r anghysondeb hwn yn ddamcaniaethol yn unig. Mae ganddo ganlyniadau go iawn.
Yn gyntaf, mae’n anfon negeseuon dryslyd a gwrthgyferbyniol at blant eu hunain. Ar y naill law, mae’r wladwriaeth yn dweud wrth blant nad ydyn nhw’n ddigon aeddfed i wneud penderfyniadau am ymgysylltu ar-lein tan eu bod yn 16 oed. Ar y llaw arall, mae’n mynnu eu bod yn ddigon aeddfed yn 10 oed i gael eu dal yn droseddol gyfrifol mewn ffyrdd a all lunio gweddill eu bywydau.
Yn ail, mae troseddoli yn cario niwed hirdymor: cyswllt â’r heddlu, cofnodion troseddol, gwahardd o addysg, stigma, a thrawma — yn aml am ymddygiad sydd â chysylltiad agos ag anghenion heb eu diwallu yn hytrach na bwriad troseddol.
Yn drydydd, mae’n datgelu problem ddyfnach yn y ffordd rydym yn deddfu ar gyfer plant: mae aeddfedrwydd yn cael ei alw i rym pan mae’n cyfiawnhau amddiffyniad a chyfyngiad ond yn cael ei anwybyddu pan fydd cosb yn y fantol.
Mae uwch farnwyr, Aelodau’r Senedd ac eiriolwyr hawliau plant wedi rhybuddio dro ar ôl tro bod yr oedran cyfrifoldeb troseddol presennol yn anghydnaws â dealltwriaeth fodern o ddatblygiad plant ac wedi dadlau ers tro nad yn unig yw troseddoli yn 10 oed yn aneffeithiol, ond yn weithredol niweidiol.[i] Gweler tystiolaeth debyg a ysgrifennais mewn blog ar y pwnc hwn yn 2025, dadleuon cymhellol a chlir a gyflwynwyd yn Nadl y Senedd yr wythnos diwethaf, a chan uwch farnwyr ym mis Rhagfyr.
Myfyrdodau olaf
Mae’r ddadl sy’n datblygu yn datgelu gwirionedd anghyfforddus. Mae llawer o uwch benderfynwyr yn gynyddol barod i amddiffyn plant rhag niwed pan fo’r niwed hwnnw’n ddigidol, yn fasnachol neu’n niweidiol i enw da – ond maent yn parhau i fod yn llawer llai parod i’w hamddiffyn rhag grym di-flewyn-ar-dafod y system cyfiawnder troseddol.
Os ydym yn derbyn yn wirioneddol fod ymennydd plant yn dal i ddatblygu — fel y mae gwleidyddion bellach yn dadlau’n barod yng nghyd-destun cyfryngau cymdeithasol — yna ni allwn barhau i gyfiawnhau cyfrifoldeb troseddol yn 10 oed heb wrthddywediad.
Nid yw codi oedran cyfrifoldeb troseddol yn golygu esgusodi ymddygiad niweidiol. Mae’n golygu ymateb iddo mewn ffyrdd sy’n canolbwyntio ar y plentyn, yn gymesur, ac yn seiliedig ar realiti datblygiadol: drwy les, addysg, cymorth iechyd meddwl a dulliau adferol — nid llysoedd troseddol.
Wrth i’r ddau Fil hyn fynd drwy Senedd y DU, mae’r sefydliad yn wynebu cwestiwn syml ond anochel:
Os yw plentyn yn rhy ifanc i reoli risgiau cyfryngau cymdeithasol tan yn 16 oed, sut allwn ni gyfiawnhau trin plentyn 10 oed fel rhywun sy’n droseddol gyfrifol?
Nes bod ateb gonest i’r cwestiwn hwnnw, bydd ein dull o ymdrin â phlentyndod yn parhau i fod yn anghyson — yn amddiffynnol mewn egwyddor, yn gosbol mewn ymarfer, ac yn gwbl annheg i’r union blant y mae’r gyfraith yn honni eu gwasanaethu.
Mae Canolfan Gyfreithiol y Plant Cymru yn galw am godi oedran cyfrifoldeb troseddol yn unol â safonau rhyngwladol hawliau plant.
NODYN DIWEDD
[i] Mae Pwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn wedi beirniadu oedran cyfrifoldeb troseddol isel y DU dro ar ôl tro, ac unwaith eto yn eu Sylwadau Terfynol 2023, anogwyd plaid Gwladwriaeth y DU i godi’r oedran.
Yng Nghymru, argymhellodd y Comisiwn ar Gyfiawnder yn 2019 hefyd godi oedran cyfrifoldeb troseddol. Mae’n bryd i Lywodraeth y DU roi pwerau datganoledig i Gymru ar gyfer cyfiawnder troseddol fel yr argymhellwyd gan Gomisiwn Silk yn 2011, Comisiwn Thomas yn 2019 a’r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru yn 2024. Gallai Cymru wedyn sicrhau bod deddfwriaeth cyfiawnder troseddol yn alinio â safonau rhyngwladol hawliau plant a chydymffurfio â gofynion deddfwriaeth hawliau plant penodol i Gymru.
Ers dechrau datganoli, mae Cymru wedi hyrwyddo’n gryf Ddull Plentyn yn Gyntaf a Hawliau Plant. O’r Strategaeth Troseddau Ieuenctid Cymru Gyfan a oedd yn cyfleu pwysigrwydd trin plant fel plant yn gyntaf a throseddwyr yn ail, i’r Glasbrint Cyfiawnder Ieuenctid ac yn fwyaf diweddar y Fframwaith Atal Glas Cyfiawnder Ieuenctid, mae Cymru wedi ymrwymo i Egwyddorion Plentyn yn Gyntaf a Hawliau Plant. Mae oedran cyfreithiol cyfrifoldeb troseddol yn groes i’r datblygiadau hirdymor hyn sydd wedi cael eu croesawu yng Nghymru.