Y Prifathro Anthony Charles, Prifysgol Abertawe a Ymddiriedolwr Canolfan Gyfreithiol Plant Cymru
Mae plant sy’n dod i gysylltiad â’r system gyfiawnder yng Nghymru yn haeddu cael eu diogelu mewn dull ystyrlon, nid dim ond geiriau caredig am hawliau. Ond yn rhy aml, mae plant yn wynebu prosesau nad ydyn nhw’n eu deall, penderfyniadau na allan nhw ddylanwadu arnynt, a systemau sy’n methu â chydnabod eu bregusrwydd. Mae Cymru wedi gwneud ymrwymiadau cryf i hawliau plant, ond heb gynrychiolaeth gyfreithiol gadarn, mae’r ymrwymiadau hynny mewn perygl o barhau i fod yn symbolaidd. Os yw Cymru o ddifrif ynglŷn â chyfiawnder, mae’n rhaid iddi wynebu realiti anghyfforddus: mae plant yn dod i gysylltiad cyson â phrosesau cyfreithiol sy’n eu gosod dan anfantais, a chyfreithwyr yw un o’r ychydig ddulliau diogelu sy’n gallu atal hyn. Dim Ond pan Gân nhw eu Gorfodi y mae Hawliau Plant yn Rhai Gwirioneddol Mae Cymru’n unigryw o ran ei bod yn ymgorffori CCUHP mewn llywodraethu domestig drwy Fesur Hawliau Plant a Phobl Ifanc (Cymru) 2011. Ond er gwaethaf y fframwaith blaengar hwn, yn aml ni chaiff hawliau plant eu gorfodi’n ddigonol, cânt eu cymhwyso’n anghyson, neu eu hanwybyddu yn ymarferol. Nid yw hawliau yn amddiffyn plant dim ond am eu bod yn bodoli ar bapur; mae angen eu hamddiffyn, eu herio, a sicrhau atebolrwydd. Heb gynrychiolaeth gyfreithiol, mae hawliau plant mewn perygl o ddod yn weithredoedd symbolaidd yn hytrach na rhai sy’n eu diogelu. Yn aml, cyfreithiwr yw’r unig weithiwr proffesiynol yn yr ystafell gyda rôl sy’n mynnu bod gweithdrefnau’n cael eu dilyn, bod penderfyniadau’n cael eu cyfiawnhau, a bod plant yn cael eu trin yn deg (Cf PACE, 1984). Mewn system sy’n aml yn blaenoriaethu effeithlonrwydd, cydymffurfiaeth, neu reoli risg yn hytrach na hawliau, mae cynrychiolaeth gyfreithiol yn hanfodol i droi rhethreg sy’n seiliedig ar hawliau Cymru yn realiti. Nid ‘Oedolion Ifanc’ yw Plant Mae ymchwil ledled Cymru ac yn fyd-eang yn dangos bod profiad plant o’r system gyfiawnder yn wahanol i brofiad oedolion ond mae’r system yn dal i’w trin yn gyson fel pe bai ganddynt ddealltwriaeth a theimlad o reolaeth ag oedolion (Bevan, 2024). Mae plant yn fwy tebygol o gamddeall prosesau cyfreithiol, cydymffurfio ag awdurdod hyd yn oed pan mae’n eu niweidio, a gwneud penderfyniadau yn seiliedig ar ofn neu ddryswch yn hytrach na barn wybodus (Ymchwil y Senedd, 2023). Mae llawer yn syml yn cytuno i beth bynnag y gofynnir iddynt i’w “gael o drosodd,” heb ddeall y canlyniadau (Sefydliad Nuffield, 2022). Mae’r broblem hon yn fwyaf dwys yn nalfa’r heddlu. Er bod PACE yn gofyn am Oedolyn Priodol, nid diben y trefniadau diogelu hyn yw amddiffyn hawliau cyfreithiol a chânt eu darparu’n anghyson. Mae plant yn dal i gael eu holi mewn amgylcheddau sy’n codi ofn arnynt, yn dal i deimlo pwysau i gyfaddef, ac yn dal i gael eu gadael heb eiriolaeth ystyrlon. Nid mân fwlch gweithdrefnol yw diffyg cyfreithiwr ar y cam hwn, yn hytrach mae’n fethiant systemig sy’n golygu bod plant yn agored i niwed y gellid bod wedi’i osgoi. Mae Plant sydd ar Gyrion Cymdeithas yn Wynebu Mwy o Risgiau I raddau anghymesur, y plant sy’n mynd i mewn i’r system cyfiawnder ieuenctid yw’r rhai sydd eisoes yn profi tlodi, profiad o ofal, niwroamrywiaeth, trawma, gwahaniaethu hiliol, neu allgáu cymdeithasol (Trowler, 2026). Mae’r plant hyn yn fwy tebygol o gael eu stopio, eu holi neu eu harestio; yn fwy tebygol o gael eu hystyried yn hŷn neu’n fwy euog; ac yn fwy tebygol o gael anawsterau cyfathrebu sy’n gwneud prosesau cyfreithiol yn annealladwy. Mae llawer ohonynt heb gefnogaeth rhieni neu eiriolaeth (Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid, 2026). Er gwaethaf ymrwymiad Cymru i gydraddoldeb, nid yw’r anfanteision strwythurol hyn yn cael eu lliniaru’n ddigonol. Yn aml, plant sydd fwyaf angen diogelwch cyfreithiol yw’r rhai sy’n lleiaf tebygol o’i gael. Mae cyfreithwyr yn darparu gwasanaeth hanfodol sy’n gwrthbwyso’r anghydraddoldebau hyn, ond mae mynediad at gynrychiolaeth gyfreithiol yn parhau i fod yn anghyson, heb adnoddau digonol ac ansicrwydd o ran cymorth cyfreithiol. Heb gyfreithwyr, mae plant sydd ar gyrion cymdeithas yn cael eu gadael i ymdopi â system sy’n eu camddehongli, eu camfarnu neu’n eu camddeall yn gyson (Cunneen, Goldson & Russell, 2018). Materion Cyfiawnder Gweithdrefnol Mae ymchwil cyfiawnder gweithdrefnol yn dangos pan fo plant yn teimlo y gwrandewir arnynt, pan gânt eu parchu a’u trin yn deg, maen nhw’n fwy tebygol o ymgysylltu’n gadarnhaol a chydymffurfio â phenderfyniadau. Ond mae plant yng Nghymru yn aml yn dweud eu bod yn teimlo eu bod yn cael eu hanwybyddu, eu bod yn ddryslyd neu’n cael eu diystyru. Mae’r Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid (2024) yn pwysleisio pwysigrwydd gwrando ar blant, ond nid yw gwrando yr un peth â gweithredu ar eu barn, ac yn rhy aml mae safbwyntiau plant yn cael eu gwthio i’r cyrion er mwyn hwylustod proffesiynol neu fel rhan o broses wneud penderfyniadau sy’n seiliedig ar risg. Mae cyfreithwyr yn chwarae rôl hanfodol mewn cyfiawnder gweithdrefnol trwy sicrhau bod lleisiau plant nid yn unig yn cael eu clywed ond yn cael eu cymryd o ddifrif trwy herio triniaeth annheg, mynnu tryloywder, a chyfiawnhad. Er bod plant yn ddinasyddion gwerthfawr gyda hawliau diymwad, weithiau does ganddynt mo’r pŵer i herio awdurdod a heb gynrychiolaeth gyfreithiol, gall cyfiawnder gweithdrefnol ddod yn uchelgais yn hytrach na realiti byw (Hollingsworth, 2013). Mae’r System yn Gymhleth Mae cyfiawnder ieuenctid yng Nghymru yn cynnwys cymysgedd cymhleth o gyfrifoldebau datganoledig a heb eu datganoli (Y Weinyddiaeth Gyfiawnder a Llywodraeth Cymru, 2019). Mae hawliau plant, polisi cymdeithasol, a materion diogelu wedi’u datganoli, ond nid felly plismona a chyfraith droseddol. Mae gwasanaethau troseddau ieuenctid yn gweithredu’n lleol, mae cynlluniau dargyfeirio yn amrywio yn ôl ardal, ac mae cyfrifoldebau diogelu amlasiantaeth yn ychwanegu haenau pellach o gymhlethdod (Cf. Deddf Trosedd ac Anhrefn, 1998). Mae’r cymhlethdod hwn yn anodd hyd yn oed i oedolion ymdopi ag ef. I blant, mae’n anymarferol. Nid yw Cymru wedi cynllunio ei phrosesau cyfiawnder gyda phlant mewn golwg, ac mae disgwyl i blant, fel mater o drefn, ddeall systemau nad ydynt wedi’u creu ar eu cyfer. Mae cyfreithwyr yn hanfodol i ymdopi â’r cymhlethdod hwn, ond mae mynediad at gynrychiolaeth gyfreithiol yn parhau i fod yn anwastad ac yn dibynnu ar arfer lleol, adnoddau, ac argaeledd cymorth cyfreithiol. Cynrychiolaeth Gyfreithiol yn Cefnogi Canlyniadau Gwell Mae plant sydd â chynrychiolaeth gyfreithiol effeithiol yn fwy tebygol o dderbyn cymorth priodol a chael canlyniadau gwell. Mae cyfreithwyr yn helpu i sicrhau bod anghenion lles yn cael eu cydnabod, penderfyniadau anghyfreithlon yn cael eu herio, a phlant yn cael eu trin yn fwy teg (Hollingsworth, 2013). Fodd bynnag, nid yw Cymru’n gwarantu mynediad cyffredinol at gynrychiolaeth gyfreithiol o ansawdd uchel i blant, ac mae pwysau cymorth cyfreithiol yn parhau i danseilio’r ddarpariaeth. Mewn system sydd wedi ymrwymo i atal, ymyrryd yn gynnar, ac ymarfer sy’n seiliedig ar hawliau, nid opsiwn yw cyfreithwyr – maen nhw’n ganolog i gyfiawnder. Ni all Cymru honni ei bod yn cynnal hawliau plant tra ei bod yn methu â sicrhau bod pob plentyn yn cael mynediad at gynrychiolaeth gyfreithiol. Casgliad Mae angen cyfreithwyr ar blant yng Nghymru oherwydd nad yw’r system gyfiawnder wedi’i chynllunio ar eu cyfer, nid yw’n eu hamddiffyn yn ddigonol, ac yn rhy aml mae’n eu trin fel oedolion. Rhaid gorfodi hawliau, rhaid cynnal tegwch, a rhaid herio ymyleiddio – ac mae cyfreithwyr yn hanfodol i’r tri. Mae Cymru wedi gwneud ymrwymiadau cryf i hawliau plant, ond heb fynediad cyffredinol i gynrychiolaeth gyfreithiol, mae’r ymrwymiadau hynny’n parhau i fod yn anghyflawn. Os yw Cymru o ddifrif ynglŷn â diogelu plant, nid arfer da yn unig yw sicrhau mynediad at gynrychiolaeth gyfreithiol o ansawdd uchel: mae’n rheidrwydd moesol a chyfreithiol.
Delwedd wedi’i chynhyrchu gan Microsoft CoPilot