Dros y flwyddyn ddiwethaf, mae prydau ysgol am ddim wedi dod yn destun trafod o bwys. O’r ymgyrch gan Marcus Rashford yn Lloegr i’r tair dadl fawr yn Senedd Cymru a’r holl erthyglau mewn cyfryngau print a chyfryngau ar-lein, mae’n ymddangos bod llawer o bobl yn trafod prydau ysgol am ddim.

Ond beth yw prydau ysgol am ddim? Pwy sydd â hawl i’w cael, a pham mae pawb yn siarad amdanyn nhw? Beth am frecwastau ysgol am ddim?

Beth yw prydau ysgol am ddim?

Mae pob ysgol yn darparu prydau bwyd i ddisgyblion a rhoddodd Deddf Addysg 1996 y pwerau i awdurdodau lleol godi tâl ar rieni am brydau bwyd. Dylai’r prydau bwyd a ddarperir i blant fod yn faethlon a bodloni canllawiau Llywodraeth Cymru ym Mesur Bwyta’n Iach mewn Ysgolion (2009) ac yna yn Rheoliadau Bwyta’n Iach mewn Ysgolion (Gofynion a Safonau Maeth) (Cymru) 2013. Bydd yr awdurdod lleol yn talu am gost y prydau i rai plant. Ar hyn o bryd, mae dros 85,000 o blant yn gymwys i gael prydau ysgol am ddim yng Nghymru.

 

Pwy sydd a hawl i gael prydau ysgol am ddim?

Gallai fod hawl gan unrhyw blentyn sy’n mynychu ysgol a gynhelir (sy’n cael ei rhedeg gan awdurdod lleol) yn llawn amser, os yw ei rieni neu ei warcheidwaid yn derbyn budd-daliadau ar sail incwm. Ar hyn o bryd mae trothwy incwm o £7,400, felly ni fydd plant sydd â rhieni’n ennill mwy na hyn yn gymwys.

Hyd yn oed os bodlonir y meini prawf hyn, nid yw plant yn cael prydau ysgol am ddim yn awtomatig. Bydd yn rhaid i’w rhieni gyflwyno cais i’r awdurdod lleol lle mae’r plentyn yn mynychu’r ysgol. Fwyfwy, mae awdurdodau lleol yn caniatáu ceisiadau ar-lein i’w gwneud hi’n haws i rieni, ac mae ysgolion hefyd yn gallu darparu arweiniad cyn gwneud cais. Bydd rhai ysgolion hyd yn oed yn cysylltu â rhieni a allai, yn eu barn nhw, fod yn gymwys, i ofyn a ydynt am wneud cais. Mae hyn oherwydd y cyllid ychwanegol y gall yr ysgol ei gael drwy’r Setliad Llywodraeth Leol neu’r Grant Amddifadedd Disgyblion.

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae budd-daliadau wedi newid, ac felly mae’r rheolau sy’n effeithio ar bwy sy’n gymwys i gael prydau ysgol am ddim wedi gorfod newid hefyd. Rhoddwyd diogelwch trosiannol i blant a ddaeth yn anghymwys yn ystod y newidiadau hyn i’r rheolau – sy’n golygu y byddant yn parhau i gael prydau ysgol am ddim tan 31 Rhagfyr 2023. Oherwydd natur y rheolau hyn, gall rhai teuluoedd fod ag un plentyn sy’n derbyn cymorth drwy ddiogelwch trosiannol a brawd neu chwaer iau heb hawl i hynny.

 

Pam mae pab yn siarad am brydau ysgol am ddim?

Mae dau reswm pam y mae prydau ysgol am ddim wedi bod yn y newyddion yn aml dros y flwyddyn ddiwethaf. Y cyntaf yw bod pandemig covid a chau ysgolion wedi golygu bod pwysau sylweddol ar awdurdodau i barhau i ddarparu cymorth. Arweiniodd y pêl-droediwr Marcus Rashford ymgyrch i roi pwysau ar Lywodraeth y DU i wneud hynny yn Lloegr.

Yng Nghymru, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru yn gynnar y byddai £19.50 yr wythnos (£3.90 y dydd) yn cael ei neilltuo i bob plentyn sy’n gymwys i gael prydau ysgol am ddim tra roedd ysgolion ar gau, pan oedd plentyn yn hunanynysu, ac yn ystod gwyliau’r ysgol. Darparwyd hwn i rieni naill ai fel taleb bwyd, taliad uniongyrchol neu barsel bwyd. Mae ansawdd y parseli bwyd hyn wedi bod yn destun dadl, gyda llawer o rieni’n mynd ar y cyfryngau cymdeithasol i rannu lluniau o’u parseli bwyd. Cafwyd dadl hefyd ynghylch a yw’n well rhoi taliadau uniongyrchol na pharseli neu dalebau, gan eu bod yn dangos mwy o ymddiriedaeth mewn rhieni ac yn caniatáu iddynt brynu bwyd yn fwy cost-effeithiol a theilwra i chwaeth eu plentyn.

Yr ail reswm pam mae prydau ysgol am ddim wedi bod yn y newyddion, yn enwedig yng Nghymru, yw bod elusennau a phleidiau gwleidyddol wedi awgrymu nad yw’r rheolau cymhwysedd yn bodloni pob teulu mewn angen, ac y dylid eu hadolygu. Canfu dadansoddiad gan y Grŵp Gweithredu ar Dlodi Plant fod y trothwy incwm o £7,400 wedi golygu nad yw nifer o rieni sy’n byw dan y ffin tlodi, ac yn derbyn credyd cynhwysol, yn gallu hawlio’r cymhorthdal hwn ar gyfer prydau ysgol i’w plant, gan eu bod yn ennill mwy na’r trothwy incwm.[1] Oherwydd y cymorth ychwanegol y gall teuluoedd ei gael petai hawl gan eu plentyn i gael prydau ysgol am ddim – fel cymorth gyda chost gwisg ysgol – gallai hyn olygu bod teulu sydd ag incwm ychydig yn uwch na’r trothwy yn wynebu costau ychwanegol sylweddol. Maent wedi awgrymu y gallai dros 70,000 o blant fod yn y categori hwn, gyda 6,000 o blant eraill yn byw mewn teuluoedd nad ydynt yn cael arian cyhoeddus, ac felly’n anghymwys yn yr un modd.

Mae Llywodraeth Cymru wedi ymateb i hyn drwy ddweud eu bod yn falch o’u cefnogaeth i brydau ysgol am ddim, yn enwedig y cymorth ychwanegol a ddarparwyd yn ystod y pandemig, a byddant yn cynnal adolygiad cyflym o’r holl opsiynau polisi ac adnoddau sydd ar gael – gan gynnwys y trothwy incwm.

 

Beth am frecwastau ysgol am ddim?

Mae ysgolion cynradd yng Nghymru hefyd yn darparu brecwastau ysgol am ddim. Cyflwynwyd y polisi hwn i ddechrau yn 2004 drwy gyllid grant arbennig. Fodd bynnag, ers mis Ebrill 2013 mae cyllid ar gyfer brecwast ysgol am ddim i bob plentyn oed cynradd wedi cael ei ddiogelu mewn deddfwriaeth ac yn cael ei ariannu drwy’r grant cynnal refeniw a ddarperir i bob awdurdod lleol.

Mae pob plentyn oed cynradd yn gymwys ar gyfer hyn.

 

Mae’n debyg y bydd y ddadl am brydau ysgol am ddim yn parhau yn y Senedd newydd. Yn y cyfamser, os hoffech chi gael rhagor o wybodaeth am brydau ysgol am ddim, darllenwch y canllawiau a gyhoeddwyd gan Lywodraeth Cymru yma neu cysylltwch â’ch awdurdod lleol.

 

[1] https://cpag.org.uk/news-blogs/news-listings/wales-over-half-children-poverty-missing-out-free-school-meals

__________________

By Andrew Jenkins