Penderfyniadau a rheolau gartref

  • Hyd nes eich bod yn 18, fe ddylai eich rhieni ofalu amdanoch a’ch magu
  • Mae’n rhaid iddyn nhw wneud penderfyniadau mawr ynglŷn â’r hyn sy’n digwydd i chi – ac efallai y byddant yn gwneud rheolau ynglŷn â sut y bydd pawb yn byw gyda’i gilydd gartref
  • Bydd eich hawliau’n eich diogelu os nad yw eich rhieni’n eich trin yn iawn wrth i chi dyfu i fyny

Mae gennych hawliau plentyn i gael eich magu gan eich teulu – a ddylai neb atal hynny rhag digwydd heblaw eich bod yn cael eich trin yn greulon neu’n cael eich esgeuluso, neu bod rheswm arall pam na all eich rhieni eich magu. Eich rhieni sy’n gyfrifol am osod y rheolau ynglŷn â sut rydych yn byw gyda’ch gilydd gartref. Hyd yn oed os nad ydych yn byw gyda’ch rhieni, bydd rheolau ble bynnag rydych yn byw. Mae’r rheolau yno fel arfer i wneud yn siŵr bod pawb yn gallu byw gyda’i gilydd yn ddiogel yn yr un lle. Efallai y bydd y rheolau’n llym a chithau ddim yn gallu eu newid, neu efallai y byddant yn fwy llac. Bydd yn dibynnu ar bwy bynnag rydych yn byw gyda nhw.

Rydych yn gwneud penderfyniadau am yr hyn sy’n digwydd yn eich bywyd drwy’r amser, ond mae llawer o’r ‘penderfyniadau mawr’ am yr hyn sy’n digwydd i chi fel plentyn neu berson ifanc yn cael eu gwneud gan bwy bynnag sydd â chyfrifoldeb rhiant amdanoch. Wrth i chi fynd yn hŷn mae’n debyg y bydd gennych fwy o ddiddordeb yn y ‘rheolau’ y mae eich rhieni’n eu gosod, a’r penderfyniadau sy’n effeithio arnoch. Bydd mwy o gyfle hefyd i chi i fod yn rhan o’r penderfyniadau ‘mawr’, naill ai am fod eich rhieni neu pwy bynnag sydd â chyfrifoldeb rhiant amdanoch yn eich cynnwys yn y penderfyniadau hynny, neu oherwydd eich bod yn cael yr hawl i wneud penderfyniad penodol.

Mae pob cartref yn gweithio’n wahanol, ond fel arfer mae yna ddealltwriaeth ynglŷn â’r math o ymddygiad sy’n dderbyniol neu ddim yn dderbyniol, a’r hyn y mae disgwyl i bawb ei wneud.  Gallai’r rhain fod yn bethau penodol fel cadw’ch ystafell yn daclus neu olchi’r llestri. Os nad ydych yn byw gyda’ch rhieni am ryw reswm, bydd rheolau ble bynnag rydych yn byw – hyd yn oed os nad ‘rheolau’ maen nhw’n cael eu galw.

Heblaw bod y ‘rheolau’ yn golygu eich bod yn cael eich trin yn greulon neu’n cael eich esgeuluso neu eich brifo mewn rhyw ffordd arall, y bobl sy’n gofalu amdanoch fydd yn gwneud y rheolau. Mewn rhai teuluoedd, teuluoedd maeth neu gartrefi plant, bydd pwy bynnag sy’n gofalu amdanoch yn siarad â chi am y rheolau ac yn eich cynnwys mewn trafodaethau ynglŷn â newid y rheolau.

Unwaith eto, y bobl sy’n gofalu amdanoch fydd yn penderfynu beth fydd yn digwydd os byddwch yn torri’r rheolau er efallai y bydd rhai pobl yn trafod hyn â chi, yn enwedig wrth i chi fynd yn hŷn. Mae eich rhieni’n cael eich disgyblu ar yr amod nad ydynt yn gwneud hynny mewn ffordd greulon neu mewn ffordd sy’n eich esgeuluso neu’n eich niweidio.

Mae gennych hawl i gael eich diogelu rhag trais gan eich rhieni. Ar hyn o bryd, does dim cyfraith benodol yng Nghymru sy’n caniatáu i’ch rhieni eich taro, neu roi ‘smac’ i chi. ‘Smacio’ yw’r gair sy’n cael ei ddefnyddio’n aml pan fydd rhywun yn eich taro er mwyn eich cosbi.

Gan amlaf, os bydd rhywun yn eich taro, mae hynny’n cael ei gyfrif yn ‘ymosod’ a gallai pwy bynnag sydd wedi ymosod arnoch fod mewn trafferth gyda’r heddlu. Yn ôl y gyfraith, os bydd rhiant yn eich taro a hynny’n ‘gosb resymol’ am rywbeth rydych wedi’i wneud, dyw hynny ddim yn cyfrif fel ymosod. Dyna pam mae pobl yn dweud bod ‘smacio’ yn iawn.  Os bydd un o’ch rhieni neu rywun sy’n warcheidwad cyfreithiol arnoch yn eich taro, mae’n rhaid i hynny fod yn ‘gosb resymol’. Bydd a yw’n rhesymol ai peidio yn dibynnu ar yr hyn rydych chi wedi’i wneud a pham mae eich rhieni’n eich cosbi. Beth bynnag rydych chi wedi’i wneud, ddylai ‘smac’ ddim ond gadael marc coch ar eich croen am gyfnod byr. Os ydych wedi brifo mwy na hyn, mae eich rhieni wedi mynd yn rhy bell, a dyw hynny ddim yn rhesymol.

Efallai y bydd y gyfraith yn newid yng Nghymru cyn hir fel na fydd ‘cosb resymol’ yn cael ei chaniatáu mwyach. Pan fydd hyn yn digwydd, os bydd un o’ch rhieni’n eich taro, bydd hynny’n cyfrif fel ymosod.

Os yw eich rhieni’n eich smacio’n galetach nag sy’n cael ei ganiatáu fel ‘cosb resymol’ neu os ydynt yn eich taro neu’n eich brifo mewn rhyw ffordd arall, fe fyddant wedi torri’r gyfraith. Mae gennych hawl i gael gofal heb drais na chamdriniaeth, felly dylech ddweud wrth rywun os yw eich rhieni’n eich brifo. Cewch wybod mwy yma am beth fydd yn digwydd os yw eich rhieni’n eich brifo.

Yr unig berson arall sy’n cael rhoi smac i chi heblaw eich rhieni neu warcheidwad cyfreithiol yw rhywun sy’n gofalu amdanoch, y mae eich rhieni wedi dweud ei bod yn iawn iddynt roi smac i chi, er enghraifft mam-gu neu dad-cu neu warchodwr plant preifat. Dyw eich athro neu athrawes ddim yn cael eich smacio.

Does neb yn hoffi clywed eu bod wedi gwneud rhywbeth o’i le, neu glywed rhywun yn amau eu penderfyniadau. Fe ddylai eich rhieni (neu’r bobl rydych yn byw gyda nhw) eich herio – mae’n rhan o’u cyfrifoldeb i’ch magu ac i ofalu amdanoch. Er hynny, os ydyn nhw’n gwneud hyn mewn ffordd sy’n greulon neu’n annheg, fe allent fod yn torri’r gyfraith, yn enwedig os ydynt yn siarad â chi fel hyn drwy’r amser, hyd yn oed pan nad ydynt yn dweud y drefn wrthych. Os ydych yn poeni am y ffordd y mae’r bobl sy’n gofalu amdanoch yn siarad â chi, ewch i siarad ag oedolyn arall rydych yn ymddiried ynddo.

Er efallai ei bod yn teimlo fel petai eich rhieni’n gwneud y penderfyniadau i gyd, rydych yn gwneud penderfyniadau am eich bywyd drwy’r amser. Penderfyniadau ynglŷn â phwy yw eich ffrindiau, beth i’w wylio ar y teledu a beth i wrando arno. Penderfyniadau i fod yn garedig neu’n angharedig a phenderfyniadau ynglŷn â pharchu’r rheolau. Ond mae’n wir, hyd nes eich bod yn 18, fod y penderfyniadau mawr mewn gwirionedd yn cael eu gwneud gan eich rhieni neu oedolion eraill, gan gynnwys gweithwyr cymdeithasol a’r llysoedd, yn dibynnu ar eich sefyllfa.

Wrth i chi fynd yn hŷn, byddwch yn fwy ymwybodol o’r penderfyniadau sy’n cael eu gwneud amdanoch a’r hyn y gallent ei olygu i chi. Byddwch yn dechrau gwneud mwy o benderfyniadau drosoch eich hun a byddwch eisiau bod yn rhan o’r penderfyniadau sy’n cael eu gwneud.

Dyw’r ffaith nad ydych yn byw gyda’ch rhieni ddim yn golygu na fyddant yn rhan o’r penderfyniadau sy’n cael eu gwneud amdanoch. Bydd yn dibynnu pam nad ydych yn byw gyda’ch rhieni, ac a oes gan rywun arall gyfrifoldeb rhiant amdanoch yn ogystal â’ch rhieni.

Mae gan bob mam a’r rhan fwyaf o dadau yng Nghymru hawliau a chyfrifoldebau cyfreithiol i ofalu am eu plant. Rydym yn galw hyn yn ‘gyfrifoldeb rhiant’. Gall mwy nag un person fod â chyfrifoldeb rhiant amdanoch.

Mae gan eich mam bob amser gyfrifoldeb rhiant amdanoch. Mae gan eich tad gyfrifoldeb amdanoch hefyd, yn ogystal â’ch mam, os oedd yn briod â’ch mam pan gawsoch eich geni, neu os yw wedi’i enwi ar eich tystysgrif geni. Gall eich tad hefyd wneud cais am gyfrifoldeb rhiant. Gall eich mam gytuno y dylai eich tad gael cyfrifoldeb rhiant, neu gall llys orchymyn hynny. Os yw eich rhieni mewn partneriaeth sifil, neu mewn priodas o’r un rhyw, gall y ddau fod â chyfrifoldeb rhiant.

Mae’r bobl eraill a all fod â chyfrifoldeb rhiant amdanoch gyda’ch rhieni llys-riant, gwarcheidwad neu awdurdod lleol.

Bydd gan eich mam bob amser gyfrifoldeb rhiant amdanoch tan eich bod yn 18 heblaw ei bod yn marw neu eich bod yn cael eich mabwysiadu.

Mae’n rhaid i bwy bynnag sydd â chyfrifoldeb rhiant amdanoch ofalu amdanoch a’ch cadw’n ddiogel. Mae’n rhaid iddynt wneud yn siŵr eich bod yn cael addysg, gwneud penderfyniadau am unrhyw driniaeth feddygol sydd ei hangen arnoch, rhoi enw i chi (a chytuno i chi gael newid eich enw), a gofalu am eich eiddo. Eich rhieni fydd yn gwneud hyn fel arfer ond os nad yw eich rhieni’n gallu gwneud penderfyniadau amdanoch am ryw reswm, bydd rhywun arall sydd â chyfrifoldeb rhiant yn gallu gwneud y penderfyniadau hynny.

Wrth i chi ddatblygu a thyfu i fyny, bydd gennych farn am yr hyn sy’n digwydd i chi. Gallai hyn gynnwys pa ysgol rydych yn mynd iddi, a ydych yn dilyn crefydd (neu beidio) neu driniaeth feddygol. Gallai hefyd gynnwys penderfyniadau ynglŷn â gyda phwy rydych yn byw os yw eich rhieni’n gwahanu. Bydd y drefn yn wahanol yn dibynnu ar y math o benderfyniad sy’n cael ei wneud. Efallai y bydd eich rhieni’n dechrau eich cynnwys mewn penderfyniadau wrth i chi fynd yn hŷn. Os nad ydynt yn gwneud hynny, gallech ofyn iddynt am gael eich cynnwys mewn penderfyniadau. Os yw hi’n anodd gwneud iddynt wrando, gallech ystyried gofyn i oedolyn arall eich helpu i siarad â’ch rhieni am hyn.