- Hyd nes eich bod yn 18, fe ddylai eich rhieni ofalu amdanoch a’ch magu
- Mae’n rhaid iddyn nhw wneud penderfyniadau mawr ynglŷn â’r hyn sy’n digwydd i chi – ac efallai y byddant yn gwneud rheolau ynglŷn â sut y bydd pawb yn byw gyda’i gilydd gartref
- Bydd eich hawliau’n eich diogelu os nad yw eich rhieni’n eich trin yn iawn wrth i chi dyfu i fyny
Mae gennych hawliau plentyn i gael eich magu gan eich teulu – a ddylai neb atal hynny rhag digwydd heblaw eich bod yn cael eich trin yn greulon neu’n cael eich esgeuluso, neu bod rheswm arall pam na all eich rhieni eich magu. Eich rhieni sy’n gyfrifol am osod y rheolau ynglŷn â sut rydych yn byw gyda’ch gilydd gartref. Hyd yn oed os nad ydych yn byw gyda’ch rhieni, bydd rheolau ble bynnag rydych yn byw. Mae’r rheolau yno fel arfer i wneud yn siŵr bod pawb yn gallu byw gyda’i gilydd yn ddiogel yn yr un lle. Efallai y bydd y rheolau’n llym a chithau ddim yn gallu eu newid, neu efallai y byddant yn fwy llac. Bydd yn dibynnu ar bwy bynnag rydych yn byw gyda nhw.
Rydych yn gwneud penderfyniadau am yr hyn sy’n digwydd yn eich bywyd drwy’r amser, ond mae llawer o’r ‘penderfyniadau mawr’ am yr hyn sy’n digwydd i chi fel plentyn neu berson ifanc yn cael eu gwneud gan bwy bynnag sydd â chyfrifoldeb rhiant amdanoch. Wrth i chi fynd yn hŷn mae’n debyg y bydd gennych fwy o ddiddordeb yn y ‘rheolau’ y mae eich rhieni’n eu gosod, a’r penderfyniadau sy’n effeithio arnoch. Bydd mwy o gyfle hefyd i chi i fod yn rhan o’r penderfyniadau ‘mawr’, naill ai am fod eich rhieni neu pwy bynnag sydd â chyfrifoldeb rhiant amdanoch yn eich cynnwys yn y penderfyniadau hynny, neu oherwydd eich bod yn cael yr hawl i wneud penderfyniad penodol.
Mae pob cartref yn gweithio’n wahanol, ond fel arfer mae yna ddealltwriaeth ynglŷn â’r math o ymddygiad sy’n dderbyniol neu ddim yn dderbyniol, a’r hyn y mae disgwyl i bawb ei wneud. Gallai’r rhain fod yn bethau penodol fel cadw’ch ystafell yn daclus neu olchi’r llestri. Os nad ydych yn byw gyda’ch rhieni am ryw reswm, bydd rheolau ble bynnag rydych yn byw – hyd yn oed os nad ‘rheolau’ maen nhw’n cael eu galw.
Heblaw bod y ‘rheolau’ yn golygu eich bod yn cael eich trin yn greulon neu’n cael eich esgeuluso neu eich brifo mewn rhyw ffordd arall, y bobl sy’n gofalu amdanoch fydd yn gwneud y rheolau. Mewn rhai teuluoedd, teuluoedd maeth neu gartrefi plant, bydd pwy bynnag sy’n gofalu amdanoch yn siarad â chi am y rheolau ac yn eich cynnwys mewn trafodaethau ynglŷn â newid y rheolau.
Unwaith eto, y bobl sy’n gofalu amdanoch fydd yn penderfynu beth fydd yn digwydd os byddwch yn torri’r rheolau er efallai y bydd rhai pobl yn trafod hyn â chi, yn enwedig wrth i chi fynd yn hŷn. Mae eich rhieni’n cael eich disgyblu ar yr amod nad ydynt yn gwneud hynny mewn ffordd greulon neu mewn ffordd sy’n eich esgeuluso neu’n eich niweidio.
Mae gennych chi’r hawl i gael eich gwarchod rhag trais. Mae Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn (CCUHP) yn dweud na ddylai neb eich brifo chi na gwneud niwed i chi, gan gynnwys eich rhieni (Erthygl 19). Mae cyfraith yng Nghymru a Lloegr sy’n dweud ei bod hi’n drosedd i rywun daro - neu ‘ymosod’ - ar rywun arall.
Ers mis Mai 2022 yng Nghymru, (ond NID yn Lloegr) mae plant yn cael yr un amddiffyniad rhag ymosodiad ag oedolion. Doedd hyn ddim yn arfer bod yn wir.
Cyn mis Mai 2022 gallai eich rhiant neu’ch gofalwyr eich taro – neu ymosod arnoch chi – a honni bod hyn yn ‘gosb resymol’. Roedd hyn yn golygu na allent gael eu herlyn am y drosedd o ymosod.
Dim ond os na fyddai’r trawiad (neu’r ‘smac’) yn gadael marc, neu anaf y byddai’r amddiffyniad o ‘gosb resymol’ yn berthnasol.
Roedd yr amddiffyniad o ‘gosb resymol’ yn golygu bod gwahaniaeth rhwng sut roedd y gyfraith yn trin oedolion a sut roedd yn trin plant – ni fu erioed amddiffyniad o gosb resymol i unrhyw un sy’n ymosod ar oedolyn.
Mae Cymru bellach wedi cydnabod yr anghydraddoldeb hwn rhwng y warchodaeth a roddir i oedolion yn erbyn ymosodiadau a’r diffyg gwarchodaeth i blant. Ym mis Ionawr 2020, pasiodd Senedd Cymru ddeddf newydd, sef Deddf Plant (Diddymu Amddiffyniad o Gosb Resymol). Mae’r gyfraith hon yn golygu na all rhieni a gofalwyr ddibynnu mwyach ar amddiffyniad o gosb resymol os ydynt yn ymosod ar eu plentyn.
Felly, mae’n bwysig eich bod yn gwybod bod cosbi plant yn gorfforol yn anghyfreithlon yng Nghymru.
Mae’n anghyfreithlon i’ch rhieni neu ofalwyr eich cosbi drwy ddefnyddio grym corfforol. Gall cosb gorfforol olygu smacio, taro, slapio ac ysgwyd neu unrhyw gosb arall sy’n defnyddio grym corfforol.
Mae newid yn y gyfraith yng Nghymru’n golygu na fydd rhieni’n gallu taro eu plant am unrhyw reswm. Mae’r Senedd wedi cytuno ar y newid hwn ond nid yw mewn grym eto ac mae’n debygol na fydd yn dod i rym nes y flwyddyn 2022. Tan hynny, mae’r gyfraith yn dal i ganiatáu i rieni daro eu plant os yw’n ‘gosb resymol’.
Mae ‘cosb resymol’ yn golygu rhywbeth sydd ddim yn gadael marc arnoch chi a drwy ddefnyddio llaw yn unig. Os bydd rhywun yn eich taro â belt, ffon neu unrhyw beth arall, ni ellir ei alw’n ‘gosb resymol’.
Os yw eich rhieni’n eich smacio’n galetach nag sy’n cael ei ganiatáu fel ‘cosb resymol’ neu os ydynt yn eich taro neu’n eich brifo mewn rhyw ffordd arall, fe fyddant wedi torri’r gyfraith. Mae gennych hawl i gael gofal heb drais na chamdriniaeth, felly dylech ddweud wrth rywun os yw eich rhieni’n eich brifo.
Cewch wybod mwy yma am beth fydd yn digwydd os yw eich rhieni’n eich brifo.
Mae gennych hawl i gael gofal heb drais na chamdriniaeth, felly dylech ddweud wrth rywun os ydych chi’n cael eich brifo gan eich rhieni neu unrhyw un arall.
Does neb yn hoffi clywed eu bod wedi gwneud rhywbeth o’i le, neu glywed rhywun yn amau eu penderfyniadau. Fe ddylai eich rhieni (neu’r bobl rydych yn byw gyda nhw) eich herio – mae’n rhan o’u cyfrifoldeb i’ch magu ac i ofalu amdanoch. Er hynny, os ydyn nhw’n gwneud hyn mewn ffordd sy’n greulon neu’n annheg, fe allent fod yn torri’r gyfraith, yn enwedig os ydynt yn siarad â chi fel hyn drwy’r amser, hyd yn oed pan nad ydynt yn dweud y drefn wrthych. Os ydych yn poeni am y ffordd y mae’r bobl sy’n gofalu amdanoch yn siarad â chi, ewch i siarad ag oedolyn arall rydych yn ymddiried ynddo.
Er efallai ei bod yn teimlo fel petai eich rhieni’n gwneud y penderfyniadau i gyd, rydych yn gwneud penderfyniadau am eich bywyd drwy’r amser. Penderfyniadau ynglŷn â phwy yw eich ffrindiau, beth i’w wylio ar y teledu a beth i wrando arno. Penderfyniadau i fod yn garedig neu’n angharedig a phenderfyniadau ynglŷn â pharchu’r rheolau. Ond mae’n wir, hyd nes eich bod yn 18, fod y penderfyniadau mawr mewn gwirionedd yn cael eu gwneud gan eich rhieni neu oedolion eraill, gan gynnwys gweithwyr cymdeithasol a’r llysoedd, yn dibynnu ar eich sefyllfa.
Wrth i chi fynd yn hŷn, byddwch yn fwy ymwybodol o’r penderfyniadau sy’n cael eu gwneud amdanoch a’r hyn y gallent ei olygu i chi. Byddwch yn dechrau gwneud mwy o benderfyniadau drosoch eich hun a byddwch eisiau bod yn rhan o’r penderfyniadau sy’n cael eu gwneud.
Dyw’r ffaith nad ydych yn byw gyda’ch rhieni ddim yn golygu na fyddant yn rhan o’r penderfyniadau sy’n cael eu gwneud amdanoch. Bydd yn dibynnu pam nad ydych yn byw gyda’ch rhieni, ac a oes gan rywun arall gyfrifoldeb rhiant amdanoch yn ogystal â’ch rhieni.
Mae gan bob mam a’r rhan fwyaf o dadau yng Nghymru hawliau a chyfrifoldebau cyfreithiol i ofalu am eu plant. Rydym yn galw hyn yn ‘gyfrifoldeb rhiant’. Gall mwy nag un person fod â chyfrifoldeb rhiant amdanoch.
Mae gan eich mam bob amser gyfrifoldeb rhiant amdanoch. Mae gan eich tad gyfrifoldeb amdanoch hefyd, yn ogystal â’ch mam, os oedd yn briod â’ch mam pan gawsoch eich geni, neu os yw wedi’i enwi ar eich tystysgrif geni. Gall eich tad hefyd wneud cais am gyfrifoldeb rhiant. Gall eich mam gytuno y dylai eich tad gael cyfrifoldeb rhiant, neu gall llys orchymyn hynny. Os yw eich rhieni mewn partneriaeth sifil, neu mewn priodas o’r un rhyw, gall y ddau fod â chyfrifoldeb rhiant.
Mae’r bobl eraill a all fod â chyfrifoldeb rhiant amdanoch gyda’ch rhieni llys-riant, gwarcheidwad neu awdurdod lleol.
Bydd gan eich mam bob amser gyfrifoldeb rhiant amdanoch tan eich bod yn 18 heblaw ei bod yn marw neu eich bod yn cael eich mabwysiadu.
Mae’n rhaid i bwy bynnag sydd â chyfrifoldeb rhiant amdanoch ofalu amdanoch a’ch cadw’n ddiogel. Mae’n rhaid iddynt wneud yn siŵr eich bod yn cael addysg, gwneud penderfyniadau am unrhyw driniaeth feddygol sydd ei hangen arnoch, rhoi enw i chi (a chytuno i chi gael newid eich enw), a gofalu am eich eiddo. Eich rhieni fydd yn gwneud hyn fel arfer ond os nad yw eich rhieni’n gallu gwneud penderfyniadau amdanoch am ryw reswm, bydd rhywun arall sydd â chyfrifoldeb rhiant yn gallu gwneud y penderfyniadau hynny.
Wrth i chi ddatblygu a thyfu i fyny, bydd gennych farn am yr hyn sy’n digwydd i chi. Gallai hyn gynnwys pa ysgol rydych yn mynd iddi, a ydych yn dilyn crefydd (neu beidio) neu driniaeth feddygol. Gallai hefyd gynnwys penderfyniadau ynglŷn â gyda phwy rydych yn byw os yw eich rhieni’n gwahanu. Bydd y drefn yn wahanol yn dibynnu ar y math o benderfyniad sy’n cael ei wneud. Efallai y bydd eich rhieni’n dechrau eich cynnwys mewn penderfyniadau wrth i chi fynd yn hŷn. Os nad ydynt yn gwneud hynny, gallech ofyn iddynt am gael eich cynnwys mewn penderfyniadau. Os yw hi’n anodd gwneud iddynt wrando, gallech ystyried gofyn i oedolyn arall eich helpu i siarad â’ch rhieni am hyn.