- Yng Nghymru, mae tua 30,000 o ofalwyr ifanc a gofalwyr sy’n oedolion ifanc– pob un o dan 25
- Mae gennych eich hawliau plentyn os ydych yn gofalu am rywun a chithau o dan 18
- Os yw’r awdurdod lleol yn gallu bodloni eich angen o ran cymorth, mae’n rhaid i’r awdurdod lleol eich helpu
Er mai eich rhieni sydd i fod i ofalu amdanoch, weithiau mae rhywbeth yn digwydd sy’n golygu bod yn rhaid i chi ofalu am un o’ch rhieni neu berthynas arall, fel brawd neu chwaer, neu fam-gu neu dad-cu. Os ydych yn ofalwr ifanc, neu’n ofalwr sy’n oedolyn ifanc (os ydych dros 16), ddylech chi ddim colli’r cyfle i fod yn blentyn. Fe ddylech allu cael addysg, a chael amser i ymlacio a chwrdd â’ch ffrindiau, yn union fel pob plentyn arall yng Nghymru. Gall fod yn anodd iawn os ydych yn gofalu am rywun gartref, felly fe ddylech gael help i wneud yn siŵr eich bod yn cael cyfle i arfer eich hawliau i gyd.
Yn ogystal â’r holl hawliau y dylai pob plentyn eu cael, yng Nghymru mae llawer o gymorth ar gael i chi fel gofalwr ifanc neu ofalwr sy’n oedolyn ifanc. Gall gofalu am rywun arall beri straen a gofid mawr, yn enwedig os ydych yn ifanc. Os ydych yn gwybod bod cymorth ar gael i chi, ac i bwy bynnag rydych yn gofalu amdanynt, gall hynny eich helpu i wneud penderfyniadau am eich bywyd. Mae’r cymorth hwn yn golygu y bydd yn haws i chi fynd i’r ysgol, neu i’r gwaith os oes angen i chi wneud hynny, a chael amser i gwrdd â ffrindiau ac ymlacio.
Mae gennych hawl i gael asesiad o’ch anghenion o ran cymorth gan yr awdurdod lleol. Mae hyn yn golygu y bydd angen i rywun o’r awdurdod lleol gael gwybod am yr hyn mae’n rhaid i chi ei wneud fel gofalwr ifanc neu ofalwr sy’n oedolyn ifanc, a sut mae hyn yn effeithio ar weddill eich bywyd. Gall yr awdurdod lleol asesu eich anghenion hyd yn oed os nad ydych yn gofalu am rywun ar hyn o bryd, ond eich bod yn mynd i fod yn gofalu am rywun cyn hir. Er enghraifft, gallai hyn helpu pe bai eich mam neu eich tad ar fin gadael yr ysbyty a chithau’n gwybod eich bod yn mynd i fod yn gofalu amdanynt.
Yr awdurdod lleol lle rydych yn byw sy’n gyfrifol am wneud yn siŵr bod gofalwyr yn gwybod bod ganddynt hawl i gael eu hasesu.
Mae’n rhaid i’r awdurdod lleol edrych ar wahanol bethau i gael gwybod pa gymorth sydd ei angen arnoch fel gofalwr ifanc neu ofalwr sy’n oedolyn ifanc. Mae’n rhaid i’r awdurdod lleol gael gwybod beth hoffech chi ei weld yn digwydd, yn ogystal â beth fyddai’r bobl sydd â chyfrifoldeb rhiant amdanoch yn hoffi ei weld yn digwydd. Mae’n rhaid iddynt ystyried eich oed, ac i ba raddau rydych yn deall y sefyllfa
Mae’n rhaid i chi gael eich cynnwys yn yr asesiad. Bydd hynny’n gyfle i chi i ddweud wrth yr awdurdod lleol sut mae bod yn ofalwr ifanc neu’n ofalwr sy’n oedolyn ifanc yn effeithio arnoch, a beth fyddech chi’n hoffi ei weld yn digwydd.
Does dim rhaid i chi gael eich asesu, ond mae gennych hawl fel gofalwr ifanc neu ofalwr sy’n oedolyn ifanc i gael asesiad er mwyn cael y cymorth sydd ei angen arnoch.
Os ydych yn 16 neu’n 17 ac yn gwrthod cael asesiad, does dim rhaid i’r awdurdod lleol asesu eich anghenion. Gall rhywun sydd â chyfrifoldeb rhiant amdanoch wrthod yr asesiad os nad ydych yn gallu deall yr asesiad, yr hyn y mae’n ei olygu, a beth allai’r canlyniad fod, os nad oes neb arall a fyddai’n gallu gwneud y penderfyniad drosoch.
Os ydych o dan 16 cewch wrthod yr asesiad os yw’r awdurdod lleol yn hapus eich bod yn deall y penderfyniad rydych yn ei wneud. Gall rhywun sydd â chyfrifoldeb rhiant hefyd wrthod yr asesiad. Os bydd rhywun sydd â chyfrifoldeb rhiant yn gwrthod asesiad, ac os hoffech chi gael yr asesiad, fe ddylai’r awdurdod lleol wrando ar eich dymuniadau os yw’n meddwl eich bod yn deall y sefyllfa’n llwyr.
Os ydych wedi gwrthod asesiad, ac wedyn yn newid eich meddwl, cewch ofyn i’r awdurdod lleol am asesiad ac fe ddylai ei.
Bydd gan y sawl rydych yn gofalu amdano hefyd hawl i gael asesiad i gael gwybod beth yw ei anghenion a pha gymorth sydd ei angen. Gallai’r awdurdod lleol gyfuno’r asesiadau, ond fel arfer bydd angen i chi gytuno er mwyn i hynny ddigwydd.
Os oes gennych eich anghenion eraill eich hun, nid dim ond eich anghenion fel gofalwr ifanc neu ofalwr sy’n oedolyn ifanc, mae modd i chi gael asesiad o’r anghenion hynny. Gellid cyfuno’r asesiad hwn ag asesiad o’ch anghenion fel gofalwr ifanc neu ofalwr sy’n oedolyn ifanc.
Ar ôl i’ch anghenion o ran cymorth gael eu hasesu, fe ddylai’r awdurdod lleol fod mewn sefyllfa i wybod beth sydd ei angen arnoch fel gofalwr ifanc/gofalwr sy’n oedolyn ifanc. Bydd yr awdurdod lleol yn edrych ar ba gymorth sydd ei angen arnoch ac yna’n penderfynu a fydd yn gallu eich helpu. Mae rheolau sy’n dweud ym mha amgylchiadau y bydd yr awdurdod lleol yn gallu eich helpu.
Os yw eich anghenion yn ymwneud â’ch hawliau, fel eich hawl i gael addysg ac amser hamdden a threulio amser gyda ffrindiau neu â’ch datblygiad, bydd yn rhaid i’r awdurdod lleol eich helpu os na allwch ymdopi ar eich pen eich hun neu gyda chymorth pobl eraill – perthnasau eraill neu ffrindiau sy’n fodlon helpu, neu grwpiau cymunedol eraill.
Weithiau, mae’r awdurdod lleol yn cael codi tâl am y cymorth mae’n ei ddarparu. Bydd yn rhaid i’r awdurdod lleol edrych ar y sefyllfa ariannol sy’n effeithio arnoch chi, eich teulu a’r sawl rydych yn gofalu amdano a phenderfynu a ddylech allu cael y cymorth heb dalu amdano.
Bydd y math o gymorth sydd ar gael i chi’n dibynnu ar eich anghenion. Bydd llawer o opsiynau ar gael i’r awdurdod lleol i wneud yn siŵr eich bod yn cael y cymorth gorau i chi.
Os oes raid i’r awdurdod lleol fodloni eich anghenion o ran cymorth, mae’n rhaid iddo greu cynllun cymorth. Mae’n rhaid i’r cynllun ddisgrifio eich anghenion a’r mathau o bethau rydych eisiau eu gweld yn digwydd yn y tymor hir – eich canlyniadau personol – a gafodd eu trafod yn ystod yr asesiad, a’r hyn y mae’n rhaid i’r awdurdod lleol ei wneud i fodloni eich anghenion o ran cymorth a’ch helpu i gyflawni eich canlyniadau personol. Os mai un o’r ffyrdd y bydd yr awdurdod lleol yn bodloni eich anghenion yw drwy wneud taliadau uniongyrchol i chi, mae’n rhaid cynnwys hynny yn y cynllun cymorth hefyd.
Os nad yw’r cynllun cymorth yn bodloni eich anghenion o ran cymorth, mae’n rhaid i’r awdurdod lleol ei adolygu. Cewch hefyd ofyn am adolygiad o’ch cynllun cymorth. Ar ôl yr adolygiad, mae’n rhaid i’r awdurdod lleol benderfynu a yw am gadw’r cynllun fel ag y mae, neu ei newid neu ddod ag ef i ben.
Byddwch, fe ddylech gael copi o’r cynllun cymorth.
Fe ddylech hefyd gael copi o’r cynllun os yw wedi newid ar ôl cael ei adolygu.
Os bydd y cynllun yn dod i ben, fe ddylech gael copi o’r ‘datganiad cau’ sy’n egluro pam mae’r cynllun wedi cau, ac esboniad o ba mor llwyddiannus oedd y cynllun. Os yw’r awdurdod lleol yn meddwl bod gennych anghenion cymorth o hyd ond bod modd eu bodloni mewn ffyrdd eraill ac nid gyda chymorth yr awdurdod lleol, mae’n rhaid i’r datganiad cau egluro hynny.
Hyd yn oed os nad oes raid i’r awdurdod lleol fodloni eich anghenion o ran cymorth, mae’n rhaid iddo wneud yn siŵr nad ydych yn cael eich cam-drin neu eich esgeuluso neu nad oes perygl i chi gael eich cam-drin neu eich esgeuluso. Mae’n rhaid i’r awdurdod lleol hefyd feddwl a oes rhywbeth arall y mae’n gallu ei wneud i chi. Efallai y bydd gwasanaethau eraill ar gael sy’n golygu bod angen llai o gymorth arnoch. Efallai hefyd y bydd yr awdurdod lleol yn gallu rhoi gwybodaeth neu gyngor i chi am fathau eraill o gymorth yn y gymuned nad yw’r awdurdod lleol yn eu darparu.
Bydd eich sefyllfa’n unigryw, ac felly bydd angen cyngor penodol arnoch os oes gennych anghenion o ran cymorth y mae’r awdurdod lleol wedi dweud na fydd yn eu bodloni. Os yw’r awdurdod lleol wedi dweud na fydd yn bodloni eich anghenion, fe gewch chi gwyno.