Mewn trafferth yn yr ysgol

  • Hyd yn oed os ydych mewn trafferth yn yr ysgol, mae gennych ‘hawliau plentyn’ o hyd
  • Gall eich ysgol bennu canlyniadau i chi os byddwch yn torri’r rheolau, ond mae’n rhaid iddi eich parchu
  • Fe ddylech barhau i gael eich addysg, hyd yn oed os ydych wedi torri rheolau’r ysgol

Ble bynnag y cewch eich addysg, fe fydd rheolau neu ryw fath o siarter ymddygiad y mae disgwyl i chi ei dilyn. Efallai y bydd eich ysgol yn gofyn i’r disgyblion beth yw eu barn am y rheolau, ond efallai na fydd hynny’n digwydd. Sut bynnag y mae ‘rheolau’ eich ysgol neu eich uned cyfeirio disgyblion yn cael eu gwneud, a p’un ai ‘rheolau’ neu ‘siarter ymddygiad’ neu rywbeth arall y maent yn cael eu galw, fe fydd canlyniadau i ddisgyblion sy’n penderfynu peidio â’u dilyn. Mae’r rhan hon o’r wefan yn trafod eich hawliau os byddwch yn torri’r rheolau, a beth allai ddigwydd i chi.

Ble bynnag y cewch eich addysg fe fydd rheolau ynglŷn â’r ffordd y mae disgwyl i chi ymddwyn. Efallai y bydd gan bob ysgol set o reolau gwahanol, ond maen nhw fel arfer yn ymwneud â phethau fel gwisg ysgol, pryd mae’n rhaid i chi fod yn yr ysgol, gwneud eich gwaith cartref, a’ch ymddygiad yn yr ysgol. Gall hyn gynnwys pethau fel peidio â rhedeg yn y coridorau, a’r ffordd rydych yn siarad â’r athrawon.

Mae’n rhaid i chi gael gwybod beth yw rheolau’r ysgol er mwyn i chi beidio â’u torri ar ddamwain! Bydd gan eich ysgol reolau, ac efallai y bydd yn eu galw’n Siarter Ymddygiad neu’n God Ymddygiad. Mae’n bosib y bydd ganddi bolisi rheoli ymddygiad hefyd, sy’n rhoi mwy o fanylion am y ffordd mae rheolau’r ysgol yn gweithio. Fe ddylech allu cael gwybod beth yw’r rheolau hyn, efallai ar wefan yr ysgol, ac mewn llyfr cyswllt. Mae’n rhaid i’r pennaeth sicrhau bod y rheolau ar gael yn ysgrifenedig, a bod pawb yn yr ysgol yn gwybod amdanynt.

Bydd pob ysgol yn ymdrin yn wahanol ag achosion o dorri rheolau neu bolisi ymddygiad yr ysgol, felly bydd angen i chi gael gwybod beth yw’r drefn yn eich ysgol chi. Mae gan lawer o ysgolion system ‘rybuddio’ felly byddwch yn gwybod a ydych yn debygol o fod mewn trafferth os byddwch yn dal ati i ymddwyn mewn ffordd benodol. Bydd problemau mwy difrifol, er enghraifft brifo rhywun neu ddifrodi eiddo, yn arwain at ganlyniadau’n syth bin. Yr ysgol fydd yn penderfynu beth fydd yn digwydd i ddisgyblion nad ydynt yn dilyn rheolau’r ysgol, ond mae’n rhaid iddi wneud hynny’n iawn.

Bydd gan bob ysgol ei ffordd ei hun o ymdrin â chi os nad ydych yn ymddwyn yn y ffordd y mae’r ysgol yn ei disgwyl, ac mae gan bob ysgol hawl hefyd i ddweud na chewch ddod i’r ysgol. Gall hynny fod am ychydig ddyddiau, neu am fwy na hynny. Yn yr achosion mwyaf difrifol, fe allech gael eich gwahardd o’r ysgol am byth.

Pan fyddwch yn 11, bydd eich ysgol yn dweud wrthych os yw’n bwriadu eich gwahardd, ac yn rhoi gwybod i chi fod gennych hawl i apelio yn erbyn y penderfyniad. Bydd yn dweud wrth eich rhieni neu eich gofalwyr hefyd.

Mae cael eich gwahardd o’r ysgol yn fater difrifol, ac fel arfer dim ond pan nad oes dewis arall y bydd yr ysgol yn penderfynu gwneud hyn. Weithiau, os ydych chi wedi gwneud rhywbeth sy’n torri’r gyfraith, gall yr ysgol eich gwahardd hyd yn oed os mai dyma’r tro cyntaf i chi fod mewn trafferth yn yr ysgol.

Os ydych yn mynd i Uned Cyfeirio Disgyblion, mae’n bosib eich gwahardd o’r fan honno hefyd.

Cyn i’r ysgol benderfynu a yw am eich gwahardd bydd angen iddi ymchwilio i’r hyn sydd wedi digwydd. Mae hwn yn benderfyniad pwysig a fydd yn effeithio arnoch, felly fe ddylai’r ysgol drafod yr hyn sydd wedi digwydd â chi. Fe ddylai wrando ar eich ochr chi i’r stori, ac mae’n bwysig eich bod yn dweud popeth – yn enwedig os oes rhywbeth wedi digwydd i wneud i chi ymddwyn fel hyn. Gallai hyn gynnwys cael eich bwlio gan ddisgybl arall. Mae’n rhaid i’r ysgol hefyd wneud yn siŵr ei bod yn edrych ar ei rheolau ei hun, ac yn meddwl a oes dewisiadau eraill yn hytrach na’ch gwahardd. Mae angen i’r ysgol feddwl beth sydd orau i chi.

Eich ysgol fydd yn penderfynu am ba hyd i’ch gwahardd. Gallai fod am fore, amser cinio, neu brynhawn. Gallai fod am ychydig ddyddiau, neu am byth. Mae’n rhaid i’r ysgol ddweud am ba hyd y mae’n eich gwahardd – e.e. ‘2 ddiwrnod’. Heblaw eich bod yn cael eich gwahardd am byth, does dim modd i chi gael eich gwahardd am fwy na 45 diwrnod mewn blwyddyn ysgol. Mae hynny’n wir os ewch chi i ysgol newydd neu i Uned Cyfeirio Disgyblion hefyd yn ystod yr un flwyddyn ysgol – mae’n rhaid i’r ysgol newydd ystyried unrhyw waharddiadau sydd eisoes wedi digwydd yn ystod y flwyddyn honno yn yr ysgol lle roeddech chi o’r blaen.

Fydd eich addysg ddim yn dod i ben os ydych wedi cael eich gwahardd. Fe ddylai’r ysgol osod gwaith i chi a’i farcio hyd nes i chi fynd yn ôl i’r ysgol, heblaw eich bod wedi cael eich gwahardd am ddiwrnod neu lai. Hyd yn oed os ydych wedi cael eich gwahardd am byth, fe ddylai eich ysgol barhau i roi gwaith i chi a’i farcio hyd nes y bydd y broses apelio ar ben neu hyd nes y byddwch chi neu eich rhieni neu eich gofalwyr yn dweud nad ydych yn bwriadu apelio.

Nac ydy. Mae gennych hawl i gael addysg o hyd, felly hyd yn oed os ydych wedi cael eich gwahardd o un ysgol am byth, fe gewch fynd i ysgol arall, neu efallai y byddwch yn mynd i Uned Cyfeirio Disgyblion am gyfnod. Chaiff ysgol ddim gwrthod eich derbyn am eich bod wedi cael eich gwahardd am byth o ysgol arall.

Na fydd! Os yw eich ysgol yn meddwl bod eich ymddygiad wedi bod mor ddrwg fel na ddylech fynd i’r ysgol, mae’n rhaid iddi ddilyn y drefn briodol i’ch gwahardd. Ddylai’r ysgol ddim gofyn i’ch rhieni neu eich gofalwyr eich cadw gartref. Heb sôn am ddim byd arall, fyddai hynny ddim yn rhoi cyfle i chi i roi eich ochr chi i’r stori, a gallai ei gwneud yn anodd i chi barhau i gael addysg.

Bydd hynny’n golygu eich bod wedi cael eich gwahardd, felly fe ddylai fod ymchwiliad, ac fe ddylai gael ei gofnodi fel gwaharddiad. Efallai y cewch eich anfon adref am reswm penodol – er enghraifft, os ydych chi wedi dod i’r ysgol heb y wisg ysgol iawn, efallai y cewch eich anfon adref i newid. Mae’n bosib na fydd hynny’n cyfrif fel gwaharddiad os yw’r ysgol yn dweud wrthych am ddod yn syth yn ôl ar ôl newid.

Does dim modd i’ch ysgol eich gwahardd er mwyn eich cadw’n ddiogel – er enghraifft, os ydych yn cael eich bwlio. Mae angen i’r ysgol ymdrin â’r bwlio, a pheidio ag osgoi’r broblem drwy wneud i chi gadw draw o’r ysgol.

Fe ddylai’r ffordd y mae’ch ysgol yn cael ei rheoli ac yn enwedig y ffordd rydych yn cael eich trin yn yr ysgol barchu eich hawliau a’ch urddas. Mae gan eich athrawon hawl i ymdrin â’ch ymddygiad os nad ydych yn dilyn rheolau’r ysgol. Wrth wneud hyn, mae’n rhaid iddyn nhw ymddwyn yn ‘rhesymol’. Mae hynny’n golygu bod yn rhaid i’r hyn sy’n digwydd i chi gyd-fynd â’ch ymddygiad. Os ydych chi wedi gwneud rhywbeth gwirion, dim ond cosb fach y dylech ei chael. Os ydych chi wedi gwneud rhywbeth mwy difrifol neu os ydych chi’n torri’r rheolau dro ar ôl tro, gallai’r canlyniadau fod yn fwy difrifol. Mae’n rhaid i’r athro neu’r athrawes hefyd feddwl a oes rhesymau pam rydych wedi ymddwyn fel hyn, gan gynnwys eich oedran, ac a ydych yn byw gydag anabledd neu a oes gennych anghenion eraill.

Os nad ydych yn yr ysgol ond eich bod yn gwneud rhywbeth sy’n gysylltiedig â’r ysgol, hyd yn oed os nad oes athro neu athrawes yn gyfrifol amdanoch, mae gan eich athrawon hawl i ymdrin â’ch ymddygiad. Gallai hyn gynnwys eich ymddygiad ar y bws i’r ysgol neu adref o’r ysgol. Os ydych chi ar drip ysgol, neu’n cymryd rhan mewn gweithgareddau chwaraeon dros eich ysgol neu’n gwneud rhywbeth arall ‘gyda’r ysgol’, bydd yn rhaid i chi ddilyn rheolau’r ysgol.

Mae gennych hawl i gael eich diogelu rhag trais neu gamdriniaeth gan rywun sy’n gofalu amdanoch. Ddylai eich athrawon byth ddefnyddio trais yn eich erbyn na’ch cam-drin. Os byddwch yn ymddwyn mewn ffordd sy’n torri’r gyfraith (neu mewn ffordd a fyddai’n torri’r gyfraith pe byddech yn ddigon hen i wneud hynny), neu os gallai eiddo gael ei ddifrodi, neu os byddwch yn tarfu’n ddifrifol ar yr ysgol, caiff eich athrawon ddefnyddio’r hyn sy’n cael ei alw’n ‘rym rhesymol’ i geisio atal hyn rhag digwydd. Mae hynny’n golygu y byddai gan yr athro neu’r athrawes hawl i’ch dal yn ôl er mwyn sicrhau nad ydych yn brifo neu’n peri loes i neb arall.

Gan amlaf, fe ddylai’r athro neu’r athrawes eich rhybuddio ynglŷn â’r hyn sydd ar fin digwydd cyn camu i mewn a defnyddio grym i atal yr hyn sy’n digwydd. Pan fydd y sefyllfa wedi’i datrys, fe ddylai’r athro neu’r athrawes roi’r gorau i ddefnyddio grym.

Does gan eich athrawon ddim hawl i’ch taro na rhoi smac i chi, na defnyddio grym i’ch cosbi. Dim ond er mwyn atal rhywbeth rhag digwydd y maen nhw’n cael defnyddio grym. Pe byddai athro neu athrawes yn eich brifo wrth ddefnyddio grym i atal rhywbeth arall rhag digwydd, gallai hynny fod yn iawn.

Mae’n drosedd mynd â chyllell i’r ysgol, felly byddech yn torri’r gyfraith drwy wneud hynny. Mae gan staff yr ysgol hawl i’ch chwilio, ac i chwilio drwy eich pethau, i weld a oes gennych gyllell, hyd yn oed os nad ydych yn cytuno i gael eich chwilio. Mae’n rhaid bod gan yr ysgol reswm i feddwl bod gennych gyllell cyn eich chwilio.

Mae rheolau ynglŷn â sut mae athro neu athrawes neu aelod arall o staff yr ysgol yn cael eich chwilio a beth fydd yn digwydd i’ch eiddo os byddant yn dod o hyd i gyllell neu rywbeth arall a allai fod yn gysylltiedig â thorri’r gyfraith. Fe ddylech gael eich chwilio gan rywun o’r un rhywedd â chi, ac fe ddylai athro neu athrawes arall neu aelod arall o’r staff o’r un rhyw â chi fod gyda chi. Os yw’r ysgol yn bwriadu chwilio drwy eich pethau, mae’n rhaid i chi fod yn bresennol, yn ogystal ag aelod arall o’r staff.

Efallai y bydd eich ysgol yn penderfynu sgrinio’r disgyblion i gyd. Gallai hynny fod drwy gerdded o dan fwa, neu ddefnyddio ‘ffon’ arbennig yn eu llaw i’ch sganio. Gallai eich ysgol eich sganio hyd yn oes os nad oes ganddi reswm i feddwl bod gennych gyllell. Dim ond os yw’r ysgol yn poeni’n gyffredinol fod disgyblion yn dod â chyllyll neu arfau eraill i’r ysgol y dylai wneud hyn, a dylai feddwl a oes angen sgrinio’r holl ddisgyblion drwy’r amser. Bydd yr ysgol yn gwneud hyn i geisio cadw’r ysgol yn ddiogel ac i ddiogelu pawb rhag trais yn yr ysgol – ond mae gennych hawl i breifatrwydd hefyd, felly mae’n rhaid i’r ysgol gadw’r ddysgl yn wastad rhwng y ddau beth hyn.

Os oes rhywbeth wedi digwydd a chithau wedi gwylltio, a bod angen amser arnoch i dawelu, efallai y bydd eich athro neu athrawes yn penderfynu ei bod yn briodol eich rhoi mewn ystafell dawel.

Ddylech chi byth gael eich cloi mewn ystafell ar eich pen eich hun. Os yw’r athro neu’r athrawes yn meddwl bod angen eich cloi mewn ystafell mewn argyfwng er mwyn iddo/iddi gael amser i ymdrin â rhywbeth, ddylech chi ddim cael eich gadael ar eich pen eich hun, a dim ond am gyfnod byr ac mewn argyfwng y dylech gael eich cloi i mewn. Ddylech chi byth gael eich cloi mewn ystafell ar eich pen eich hun fel cosb.

Os oes gan eich ysgol reolau clir ynglŷn â defnyddio ffonau symudol yn yr ysgol sy’n cynnwys mynd â’r ffôn oddi arnoch os nad ydych yn dilyn y rheolau, yna os na fyddwch yn parchu hynny, mae’n bosib y bydd yr ysgol yn gofyn am eich ffôn. Os yw’r ysgol yn bwriadu gwneud hyn, mae angen iddi feddwl yn ofalus ynglŷn â’r canlyniadau posib a gwneud yn siŵr ei bod yn ystyried popeth cyn mynd â’ch ffôn oddi arnoch. Os gallai mynd â’ch ffôn oddi arnoch am fwy na diwrnod ysgol olygu eich bod yn agored i niwed neu risg o ryw fath, mae’n debyg na fydd yn rhesymol i’r ysgol wneud hynny.

Os yw athro neu athrawes wedi mynd â’r ffôn oddi arnoch gan ddilyn polisi ymddygiad neu un o reolau’r ysgol, does dim rhaid i’r ysgol na’r athro/athrawes wneud dim os yw’r ffôn yn cael ei ddifrodi neu os yw’n mynd ar goll tra bo’r ysgol wedi mynd ag ef oddi arnoch.

Fel arfer, fyddwch chi ddim mewn trafferth gyda’r heddlu am dorri un o reolau’r ysgol. Bydd gan yr ysgol ei chanlyniadau ei hun ar gyfer pethau fel peidio â gwisgo’r wisg ysgol iawn, peidio â chyrraedd yn brydlon neu beidio â gwneud gwaith cartref. Fydd yr heddlu ddim yn gwneud dim â materion felly.

Os byddwch yn brifo rhywun yn yr ysgol, neu’n cymryd rhan mewn bwlio difrifol, neu os byddwch yn dwyn rhywbeth, mae’n bosib y bydd yr heddlu’n cael eu galw. Os ydych chi wedi torri’r gyfraith yn ogystal ag un o reolau’r ysgol, bydd gan yr ysgol ei ffordd ei hun o ymdrin â hynny, ond mae’n bosib y bydd yn galw’r heddlu hefyd. Hyd yn oed os na fydd yr ysgol yn dweud wrth yr heddlu beth sydd wedi digwydd, mae’n bosib y bydd rhywun arall yn gwneud hynny. Er enghraifft, os byddwch yn brifo rhywun arall yn yr ysgol, efallai y byddan nhw’n mynd at yr heddlu eu hunain i ddweud beth sydd wedi digwydd. Cewch wybod mwy am fod mewn trafferth gyda’r heddlu yma.