Llygredd Aer a’r Hawl i Fywyd

Llygredd Aer a’r Hawl i Fywyd

Mae’n bleser mawr gennym gyhoeddi’r ‘blog gwadd’ hwn gan Lucie Boase, swyddog paragyfreithiol yn gweithio gyda Jocelyn Cockburn, partner yn Hodge Jones & Allen, sy’n cael ei chyfarwyddo gan Rosamund Kissi-Debrah, mam Ella Kissi-Debrah. Er i’r digwyddiadau trist hyn ddigwydd yn Llundain, mae llygredd aer yn destun pryder i bobl ifanc yng Nghymru, a gallai’r achos hwn gael effaith fawr ar bawb yn y DU.

Mae ein hawl i fywyd yn cael ei hamddiffyn yn gyfreithiol yn y DU gan Erthygl 2 o Ddeddf Hawliau Dynol 1998, sy’n gweithredu’r Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol 1953. Mae’n golygu na all unrhyw un, yn cynnwys y Llywodraeth, geisio dod â’ch bywyd i ben, ac mae hefyd yn golygu y dylai’r Llywodraeth gymryd mesurau priodol i ddiogelu bywyd drwy greu deddfau i’ch amddiffyn ac, o dan rai amgylchiadau, drwy gymryd camau i’ch amddiffyn os yw eich bywyd mewn perygl.

Roedd gan Ella Kissi-Debrah yr hawl i fywyd. Roedd hi’n byw yn ne Llundain, a bu farw o asthma yn 2013 pan nad oedd hi ond 9 oed. Cafodd ei geni’n iach ac roedd hi’n blentyn prysur, hapus, wrth ei bodd yn nofio, yn sglefrfyrddio ac yn chwarae pêl-droed gyda’i ffrindiau. Breuddwydiai am fod yn beilot. Pan oedd hi’n 6 datblygodd asthma, ac wrth iddi fynd yn hŷn dirywiodd ei hiechyd yn gyflym. Weithiau roedd pethau mor ddrwg fel y byddai hi’n stopio anadlu ac yn cael trawiadau. Cafodd ei derbyn i’r ysbyty 27 o weithiau dros gyfnod o dair blynedd gydag asthma a oedd yn peryglu’i bywyd, yn cynnwys treulio tri chyfnod mewn gofal dwys. Ar 15fed Chwefror 2013, cafodd bwl difrifol o asthma a bu farw yn yr ysbyty.

Mae cyfreithwyr ei theulu yn dadlau bod Llywodraeth y DU yn gwybod am y perygl yr oedd llygredd aer yn ei achosi, yn enwedig i blant bregus fel Ella oedd yn dioddef o asthma difrifol. Maent wedi cael tystiolaeth sy’n dangos bod y Llywodraeth wedi methu â rhoi mesurau ar waith i amddiffyn Ella rhag lefelau anghyfreithlon o lygredd aer – mesurau a fyddai efallai wedi achub ei bywyd. Mae’r tîm cyfreithiol yn dadlau hefyd fod gan Lywodraeth y DU ddyletswydd gyfreithiol i ymchwilio i’r mater hwn drwy ailagor y cwest i’w marwolaeth i weld a wnaeth lefelau anghyfreithlon o lygredd aer gyfrannu at farwolaeth Ella.

Beth yw llygredd aer?

Llygredd aer yw unrhyw sylwedd yn yr aer a allai wneud drwg i bobl. Mae llawer o lygryddion yn yr aer, ac mae rhai yn fwy niweidiol nag eraill. Mae deunydd gronynnol, nitrogen deuocsid (NO2) ac osôn yn fathau arbennig o niweidiol o lygredd aer, ac mae crynodiadau uchel i’w cael yn y rhan fwyaf a drefi a dinasoedd y DU, lle ceir mwy o ffynonellau llygru fel traffig ffyrdd.

Credir bod ansawdd aer gwael i gyfrif am 40,000 o farwolaethau cynnar bob blwyddyn. Yn Improving Air Quality, adroddiad i Dŷ’r Cyffredin a gyhoeddwyd yn 2018, dywedwyd bod ansawdd aer gwael wedi’i ddynodi fel y risg amgylcheddol fwyaf i iechyd y cyhoedd yn y DU, ac roedd Sefydliad Iechyd y Byd yn ei ddisgrifio fel “argyfwng iechyd cyhoeddus”. O dan Erthygl 24 o Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn, mae gan bob plentyn yr hawl i’r iechyd gorau posibl. Ond, ar draws 86% o’r DU, mae plant yn anadlu lefelau niweidiol o aer gwenwynig, sy’n gallu gwneud niwed i’w hysgyfaint, amharu ar ddatblygiad eu hymennydd a llesteirio’u twf.

O dan gyfraith yr Undeb Ewropeaidd, mae rheidrwydd ar y DU i gadw lefelau NO2 o dan derfynau penodol, ac mae’r terfynau hyn wedi’u pennu’n benodol i atal marwolaethau. Mewn achos a glywyd yn 2013, dywedodd Goruchaf Lys y DU fod y Llywodraeth yn torri’i rhwymedigaethau i gydymffurfio â gwerthoedd terfynau llygredd aer y darparwyd ar eu cyfer yn erthygl 13 o Gyfarwyddeb Ewropeaidd 2008/50/EC, a wnaed yn weithredol yng nghyfraith y DU drwy Reoliadau (Safonau) Ansawdd Aer 2010. Amcangyfrifir bod tua 80% o’r allyriadau nitrogen deuocsid ar safleoedd sydd uwchlaw gwerthoedd terfyn yr UE yn dod o drafnidiaeth.

Cwest i farwolaeth Ella

Pan fydd rhywun yn marw a bod ei farwolaeth yn cael ei hystyried yn annaturiol, yn dreisgar neu ei bod wedi digwydd o ganlyniad i achos anhysbys, caiff gwrandawiad llys, sy’n cael ei alw’n gwest, ei gynnal i ymchwilio i achos y farwolaeth. Caiff cwest ei glywed gan Grwner. Rôl y Crwner yw penderfynu pwy oedd yr ymadawedig, a sut, pryd a ble y bu farw. Cafodd cwest Ella ei gynnal mewn Llys Crwner ar 26ain Medi 2014, a chlywyd tystiolaeth am achos meddygol ei marwolaeth gan feddygon oedd wedi gofalu am Ella a’i thrin yn yr ysbyty. Daeth y Crwner i’r casgliad fod marwolaeth Ella i’w briodoli i bwl difrifol o asthma wedi’i ddilyn gan drawiad, a oedd o bosibl wedi’i achosi gan adwaith alergaidd i rywbeth yn yr aer.

Ond roedd gan fam Ella, Rosamund, gwestiynau o hyd. Ni allai unrhyw un egluro beth oedd wedi achosi pyliau Ella o asthma a pham nad oedd modd eu rheoli neu’u hatal.  Dechreuodd Rosamund bendroni ai’r aer llygredig yr oedd Ella wedi bod yn ei anadlu oedd wedi gwneud i’w hiechyd ddirywio gan arwain yn y pen draw i’w marwolaeth. Mae teulu Ella’n byw’n agos iawn at un o ffyrdd prysuraf Llundain, a byddai Ella’n teithio i’r ysgol a gwahanol glybiau ar ôl yr ysgol ac yn ôl ar hyd y ffordd. Mae dwy orsaf monitro llygredd aer ar gyfer nitrogen deuocsid ac osôn yn agos at gartref teulu Ella, ac roedd data a gyhoeddwyd am y cyfnod rhwng 1af Ionawr 2010 a marwolaeth Ella ar 15fed Chwefror 2013 yn dangos bod lefelau’r llygredd aer yn uwch na’r terfynau cyfreithiol yn gyson.

Cais am gwest newydd

Dim ond o dan amgylchiadau cyfyngedig iawn y mae modd i gwest sydd eisoes wedi cael ei gynnal gael ei ailagor, a throi’r casgliadau gwreiddiol ar eu pen.

O dan ad.13(1) Deddf Crwneriaid 1988, gellir gwneud cais am gwest newydd os darganfyddir ffeithiau neu dystiolaeth newydd sy’n ei gwneud yn angenrheidiol neu’n ddymunol er mwyn cyfiawnder i ymchwiliad arall gael ei gynnal. Yn yr achos hwn aeth y tîm cyfreithiol ati i gasglu tystiolaeth am y lefelau llygredd y byddai Ella wedi dod i gysylltiad â nhw. Hefyd, cyfarwyddasant yr Athro Stephen Holgate, arbenigwr meddygol mewn asthma a llygredd aer, i ddadansoddi cofnodion meddygol Ella. Roedd ei gasgliadau, a ddisgrifir mewn adroddiad, yn ysgytwol: canfu fod yna ‘gysylltiad trawiadol’ rhwng yr adegau y cafodd Ella ei derbyn i’r ysbyty a chynnydd yn y lefelau llygredd aer, a daeth i’r casgliad ei bod yn gwbl bosibl na fyddai Ella wedi marw heb y lefelau anghyfreithlon o lygredd aer.

Aeth y tîm cyfreithiol ati i geisio caniatâd y Twrnai Cyffredinol, Geoffrey Cox, (ef yw prif gynghorydd cyfreithiol y Goron) i wneud cais am gwest arall i farwolaeth Ella. Ym mis Ionawr 2019, ar ôl cael caniatâd y Twrnai Cyffredinol, gwnaeth y tîm cyfreithiol gais i’r Uchel Lys am iddo ddileu’r cwest cyntaf a gorchymyn cwest newydd i’w marwolaeth. Rhestrir gwrandawiad yn yr Uchel Lys ym mis Mai 2019, ac yno rhagwelir y bydd y llys yn cyhoeddi ei benderfyniad.

Beth yw arwyddocâd cwest newydd?

Penderfyniad yr Uchel Lys bellach fydd pa un a ellir cynnal cwest newydd. Mae teulu Ella yn obeithiol y bydd yr Uchel Lys yn penderfynu y byddai er budd cyfiawnder i hyn ddigwydd. Os bydd y cais yn llwyddiannus, caiff cwest newydd ei gynnal i farwolaeth Ella. Byddai hyn yn golygu ymchwilio i p’un a wnaeth llygredd aer anghyfreithlon gyfrannu at asthma neu farwolaeth Ella, a hefyd p’un a oedd gan yr awdurdodau rywfaint o gyfrifoldeb am ei marwolaeth drwy fethu ag amddiffyn Ella rhag llygredd aer. Caiff dadl ei chyflwyno fod erthygl 2 o’r Ddeddf Hawliau Dynol (yr ‘hawl i fywyd’) yn berthnasol, ac y dylai’r ymchwiliad fod yn ddigon eang ei gwmpas felly nid yn unig i edrych ar achos meddygol y farwolaeth ond i edrych yn fanwl ar effaith llygredd aer yn ehangach.

Hyd y gwyddom, nid oes ymchwiliad erioed wedi’i gynnal i lygredd aer mewn cwest a gallai arwain at ddatblygiad cyfreithiol newydd sbon: llygredd aer yn ymddangos ar dystysgrif marwolaeth ym Mhrydain – tystysgrif Ella – a chamau’n cael eu cymryd i lanhau ein haer, i sicrhau na wnaiff yr hyn a ddigwyddodd i Ella ddigwydd i blentyn arall.

 

Ers i’r blog yma gael ei gyhoeddi gyntaf, mae’r Uchel Lys wedi dyfarnu cwest newydd i farwolaeth Ella, er mwyn gallu cyflwyno tystiolaeth bod lefelau anghyfreithlon o lygredd ger cartref Ella wedi cyfrannu at yr ymosodiad asthma wnaeth ei lladd. Penderfynodd tri barnwr yn yr Uchel Lys ar 2il Mai 2019 y dylid diystyru casgliadau’r cwest a gynhaliwyd yn 2014 i farwolaeth Ella, ac, er budd cyfiawnder, ei bod yn angenrheidiol cynnal cwest newydd. Roedd tîm cyfreithiol Ella wedi dadlau bod y dystiolaeth newydd yr oeddent wedi’i sicrhau yn dangos bod “methiant dadleuol” ar ran Llywodraeth y DU i gydymffurfio â’i dyletswyddau o dan Erthygl 2 y Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol i warchod hawl Ella i fywyd. Bydd cwest newydd yn cael ei gynnal i farwolaeth Ella yn awr a byddwn yn rhoi rhagor o newyddion i chi am hyn yn fuan.

Gadael Ymateb